Żelazo - rola w organizmie, objawy niedoboru i nadmiaru, suplementacja

Stanowi mikroelement niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka, bierze ono udział w magazynowaniu i transporcie tlenu. Żelazo wspiera ponadto procesy detoksykacji, obronę immunologiczną organizmu oraz biosyntezę prostaglandyn (występujących we wszystkich tkankach i płynach ustrojowych i działających miejscowo na wiele funkcji w organizmie).

Transport tlenu wydaje się najistotniejszym procesem, w którym żelazo bierze udział, jednak pierwiastek ten odpowiada również za prawidłowy rozwój neurologiczny dzieci i niemowląt oraz współudział w syntezie neuroprzekaźników w mózgu. Stąd doniesienia o korelowaniu niedoborów tego pierwiastka z depresją, zaburzeniami lękowymi czy innymi zaburzeniami psychicznymi, choć związek ten wymaga dalszych badań.

Kto jest najbardziej narażony na niedobory żelaza?

-kobiety w ciąży,
-dzieci (wg. WHO niedobór żelaza występuję u co piątego dziecka w wieku przedszkolnym),
-osoby po urazach z utratą krwi,
-kobiety, u których występują obfite miesiączki,
-sportowcy,
-osoby otyłe (choć u otyłych osób z zespołem metabolicznym może również dojść do zespołu przeładowania żelaza,
ze zbyt wysokim poziomem ferrytyny i akumulowaniem żelaza w wątrobie),
-ludzie, u których występują krwawienia z przewodu pokarmowego w różnych schorzeniach;
-osoby w wieku podeszłym.

Niedobór żelaza – jakie daje objawy?

U niemowląt najczęstsze objawy to osłabienie rozwoju motorycznego i umysłowego oraz pobudliwość, u dzieci problemy z koncentracją, obniżona zdolność uczenia i pamięć, rozdrażnienie, zmniejszona pojemność oddechowa, złe samopoczucie. Wynika to najprawdopodobniej z udziału żelaza w procesach mielinizacji oraz neurogenezy.

Młodzież i dorośli:

-osłabienie, przewlekłe zmęczenie,
-obniżona wydolność organizmu i tolerancja wysiłku,
-zaburzenia koncentracji i uwagi,
-bóle i zawroty głowy,
-szumy w uszach,
-bladość skóry,
-tachykardia,
-depresja,
-zaburzenia żołądkowe i nieżyty przewodu pokarmowego,
-zwiększona podatność na infekcje,
-migreny,
-zajady.

Produkty bogate w żelazo

Produkty pochodzenia odzwierzęcego, takie jak podroby (wątróbka, serca, nerki), mięso, ryby i drób są bogate w żelazo hemowe, natomiast w drugą formę obfitują produkty pochodzenia roślinnego – produkty zbożowe, owoce, warzywa i strączki.

Suplementacja żelaza preparatami dostępnymi w postaci leków powinna mieć miejsce jedynie w przypadku niedokrwistości z niedoboru żelaza lub innych schorzeniach, w których zbilansowana dieta, bogata w żelazo nie przynosi efektów. Wybierając tabletki z żelazem, warto zwrócić uwagę na jego postać (jony są lepiej przyswajalne niż sole, najsłabiej wchłaniają się cytryniany i siarczany żelaza), oraz pamiętać o przyjmowaniu tabletek przed posiłkiem i niepopijaniu ich herbatą, kawą, winem czy mlekiem.

Stosowanie farmakoterapii na własną rękę może bowiem doprowadzić do nadmiaru żelaza w organizmie, podobnie jak niewłaściwa dieta (obfitująca w czerwone mięso) czy hemochromatoza. Objawy nadmiaru żelaza to: bóle stawów, problemy hormonalne i dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Przewlekły nadmiar predysponuje także do wystąpienia uszkodzeń wątroby (magazynującej żelazo), cukrzycy, zawału i insulinooporności.

U zdrowego człowieka prawidłowo skomponowana, zróżnicowana dieta, uwzględniająca również produkty wzbogacone o żelazo, pozwala uzupełnić niedobory i zapełnić zapotrzebowanie na ten pierwiastek. Warto także zwrócić uwagę na produkty spożywcze dostępne na rynku, które są celowo wzbogacane o żelazo, przez producentów. Wśród nich, do najpowszechniejszych należą płatki śniadaniowe oraz ciastka i batony zbożowe. 

Bibliografia: 

1. Żuk E., Skrypnik K., Suliburska J. (2018). Analiza wybranych grup produktów spożywczych wzbogaconych w żelazo. Forum zaburzeń metabolicznych. Via Medica. Vol. 9, Nr 3, s. 103-111.
2. Borkowska A., Antosiewicz J. (2020). Żelazo - przyjaciel, który bywa toksyczny. KOSMOS Problemy Nauk Biologicznych. Vol. 69, Nr 4, s. 757-764.
3. Pietrzak B. i in. (2016). Niedokrwistość z niedoboru żelaza w położnictwie i ginekologii. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna. Vol. 1, Nr 3, s. 115-121.
4. Jędrzejczak R. (2004). Żelazo i mangan w żywności. ROCZN. PZH. Vol. 55, s. 13-20.
5. Chmielewska A., Dryl R. (2016). Niedobór żelaza bez niedokrwistości u dzieci: aktualny stan wiedzy. Pediatria Polska. Vol. 91, Nr 1, s. 52-58.