Bostonka objawy – jak je rozpoznać?

Bostonka, czyli choroba dłoni, stóp i jamy ustnej, to częsta infekcja wirusowa wieku dziecięcego. Najczęściej zaczyna się gorączką, bólem gardła, rozdrażnieniem i gorszym apetytem, a po 1–2 dniach pojawiają się bardziej charakterystyczne zmiany: bolesne pęcherzyki lub nadżerki w jamie ustnej oraz wysypka na dłoniach, stopach, czasem także na pośladkach i w okolicy ust.

Choroba zwykle ma łagodny przebieg i ustępuje samoistnie w ciągu 7–10 dni. Najważniejsze jest łagodzenie objawów, dbanie o nawodnienie i obserwacja, czy dziecko nie ma objawów odwodnienia lub nietypowo ciężkiego przebiegu. Bostonka łatwo szerzy się w żłobkach, przedszkolach i szkołach, dlatego duże znaczenie mają higiena rąk, dezynfekcja powierzchni i pozostawienie chorego dziecka w domu w okresie nasilonych objawów.

Bostonka to potoczna nazwa choroby dłoni, stóp i jamy ustnej, określanej też skrótem HFMD od angielskiego Hand, Foot and Mouth Disease. Nie należy jej mylić z pryszczycą, czyli chorobą zwierząt gospodarskich o podobnej angielskiej nazwie. U ludzi bostonka jest inną infekcją i najczęściej przebiega łagodnie.

Chorobę wywołują enterowirusy, najczęściej wirusy Coxsackie. Zakażenie może wystąpić w każdym wieku, ale szczególnie często dotyczy małych dzieci, zwłaszcza przedszkolnych i żłobkowych. Wynika to z bliskiego kontaktu, wspólnych zabawek, niedojrzałych nawyków higienicznych i łatwego przenoszenia wirusa przez ślinę, wydzielinę z nosa, płyn z pęcherzyków oraz kał. U większości dzieci bostonka nie jest groźna. Najbardziej dokuczliwe bywają zmiany w jamie ustnej, ponieważ utrudniają jedzenie i picie. To właśnie ryzyko odwodnienia jest jednym z głównych powodów, dla których rodzic powinien uważnie obserwować dziecko w trakcie infekcji.  Przebieg zakażenia zależy od konkretnego szczepu: Coxsackievirus A16 (CVA16) – najczęstsza przyczyna i „klasyczna” postać choroby. Zwykle przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie bez powikłań. Enterovirus A71 (EV-A71) – rzadszy, ale potencjalnie groźniejszy. Oprócz typowych objawów może prowadzić do powikłań neurologicznych (np. zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych czy mózgu), dlatego w jego przypadku wskazana jest większa czujność kliniczna. Coxsackievirus A6 (CVA6) – odpowiada za tzw. postać atypową. Charakteryzuje się bardziej rozległą i nasiloną wysypką, przez co bywa mylona z ospą wietrzną. Z tym wariantem wiąże się również ryzyko onychomadezy, czyli przejściowego oddzielania się i utraty paznokci, zwykle kilka tygodni po przebytej infekcji. Warto rozróżniać te warianty, ponieważ nie jest to jedynie kwestia nazewnictwa: CVA6 może utrudniać diagnostykę różnicową z ospą wietrzną, natomiast EV-A71 wymaga większej uwagi ze względu na możliwość wystąpienia powikłań neurologicznych. Szczepienia: Obecnie w Polsce i krajach UE nie ma dostępnej szczepionki przeciw chorobie dłoni, stóp i jamy ustnej. Należy jednak pamiętać, że w Chinach zarejestrowano szczepionki skierowane przeciwko wirusowi EV-A71, stosowane w celu ograniczenia ciężkich postaci zakażenia wywołanych przez ten szczep.

Początek choroby często przypomina zwykłą infekcję wirusową. Dziecko może być marudne, senne, osłabione i mniej chętne do zabawy. Często pojawia się stan podgorączkowy lub gorączka, ból gardła, brak apetytu, ból głowy albo ogólne rozbicie.

Na tym etapie trudno jeszcze odróżnić bostonkę od przeziębienia, anginy wirusowej czy innej infekcji wieku dziecięcego. Bardziej charakterystyczny obraz rozwija się zwykle po 1–2 dniach, gdy pojawiają się zmiany w jamie ustnej i wysypka na skórze.

U młodszych dzieci pierwszym sygnałem może być nie tyle zgłaszany ból gardła, ile niechęć do jedzenia, płacz przy piciu, ślinienie się lub odmawianie kwaśnych i ciepłych pokarmów. Dziecko może wkładać ręce do buzi, być bardziej rozdrażnione i gorzej spać.

Wysypka przy bostonce najczęściej pojawia się na dłoniach i podeszwach stóp. Może występować także na grzbietach rąk i stóp, wokół ust, na pośladkach, udach, łokciach lub kolanach. U niektórych dzieci zmiany są nieliczne i mało widoczne, a u innych bardziej rozległe.

Początkowo mogą wyglądać jak drobne czerwone plamki. Z czasem część z nich zmienia się w grudki lub niewielkie pęcherzyki. Zmiany zwykle są małe, owalne lub okrągłe, czasem lekko bolesne albo piekące. W przeciwieństwie do ospy wietrznej nie muszą mocno swędzieć i zwykle nie pojawiają się falami na całym ciele.

Wysypka najczęściej ustępuje bez pozostawiania blizn. Nie należy przekłuwać pęcherzyków ani smarować zmian drażniącymi preparatami. Skórę warto myć delikatnie, osuszać bez pocierania i obserwować, czy nie pojawiają się oznaki nadkażenia bakteryjnego, takie jak nasilone zaczerwienienie, obrzęk, ropa albo narastający ból.

Zmiany w jamie ustnej są dla wielu dzieci najbardziej uciążliwym objawem bostonki. Mogą pojawić się na języku, dziąsłach, podniebieniu, wewnętrznej stronie policzków lub w gardle. Początkowo bywają widoczne jako czerwone plamki albo małe pęcherzyki, które następnie przechodzą w bolesne nadżerki.

Dziecko może odmawiać jedzenia i picia, płakać podczas przełykania, ślinić się albo wybierać tylko chłodne, miękkie pokarmy. Pomocne bywają chłodne napoje, musy, jogurty naturalne, kaszki, zupy kremy podawane po przestudzeniu i inne łagodne produkty, które nie drażnią błony śluzowej.

Warto unikać soków cytrusowych, kwaśnych owoców, ostrych przypraw, słonych przekąsek i bardzo gorących potraw. Mogą one nasilać pieczenie i powodować, że dziecko będzie jeszcze mniej chętne do picia.

Okres wylęgania bostonki wynosi zwykle od 3 do 6 dni. Oznacza to, że pierwsze objawy pojawiają się kilka dni po kontakcie z wirusem. Choroba najczęściej zaczyna się objawami ogólnymi, takimi jak gorączka i ból gardła, a dopiero potem rozwijają się zmiany skórne i śluzówkowe.

Większość dzieci wraca do dobrej formy w ciągu 7–10 dni. Gorączka zwykle trwa krócej niż wysypka i zmiany w jamie ustnej. U części dzieci przez pewien czas może utrzymywać się osłabienie, gorszy apetyt albo większa drażliwość.

Po kilku tygodniach od infekcji u niektórych dzieci może dojść do przejściowego łuszczenia skóry dłoni i stóp albo zmian na paznokciach, takich jak bruzdy, pękanie lub nawet czasowe oddzielanie się płytki paznokciowej. Zwykle wygląda to niepokojąco, ale po bostonce najczęściej jest odwracalne i paznokcie odrastają prawidłowo. W razie bólu, ropienia lub wątpliwości warto skonsultować się z lekarzem.

Bostonka jest chorobą zakaźną i łatwo przenosi się między dziećmi. Do zakażenia dochodzi przez kontakt z wydzieliną z nosa i gardła, śliną, płynem z pęcherzyków, kałem oraz przedmiotami lub powierzchniami skażonymi wirusem. CDC wskazuje, że osoby chore są zwykle najbardziej zakaźne w pierwszym tygodniu choroby, ale mogą przenosić wirusa jeszcze przez dni lub tygodnie po ustąpieniu objawów.

W praktyce wirus może szerzyć się podczas kaszlu, kichania, wspólnego korzystania z kubków, sztućców, ręczników, zabawek i przez niedokładnie umyte ręce po skorzystaniu z toalety lub zmianie pieluchy. Dlatego w żłobkach i przedszkolach infekcja może szybko objąć większą grupę dzieci.

Długie wydalanie wirusa z kałem nie oznacza jednak, że dziecko musi pozostawać w domu przez wiele tygodni. Najważniejsze jest unikanie kontaktu w okresie gorączki, złego samopoczucia, ślinienia się i aktywnych, dokuczliwych objawów oraz bardzo dokładna higiena rąk po ustąpieniu choroby.

Dorośli również mogą zachorować na bostonkę, zwłaszcza jeśli mają bliski kontakt z chorym dzieckiem. U części dorosłych infekcja przebiega łagodnie albo prawie bezobjawowo, ale zdarzają się także przypadki z wysoką gorączką, silnym bólem gardła, bolesnymi zmianami w jamie ustnej i dokuczliwą wysypką na dłoniach oraz stopach.

U dorosłych zmiany mogą utrudniać chodzenie, pracę rękami lub jedzenie. Podobnie jak u dzieci leczenie jest głównie objawowe, a najważniejsze jest odpoczywanie, przyjmowanie płynów i ograniczenie kontaktu z innymi w okresie nasilonych objawów.

Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży, osoby z obniżoną odpornością oraz opiekunowie niemowląt. W razie kontaktu z bostonką i pojawienia się objawów najlepiej skonsultować się z lekarzem.

Bostonka bywa mylona z innymi infekcjami, ponieważ jej początek przypomina przeziębienie, anginę wirusową albo opryszczkowe zapalenie jamy ustnej. Wysypka może też nasuwać skojarzenie z ospą wietrzną, reakcją alergiczną, liszajcem zakaźnym lub innymi chorobami wirusowymi wieku dziecięcego.

W ospie wietrznej zmiany zwykle pojawiają się w różnych stadiach jednocześnie i często obejmują tułów oraz owłosioną skórę głowy. W bostonce bardziej typowe są dłonie, stopy i jama ustna. Opryszczkowe zapalenie jamy ustnej może powodować bardzo bolesne zmiany w buzi i wysoką gorączkę, ale nie zawsze towarzyszy mu wysypka na dłoniach i stopach.

Ostateczne rozpoznanie najczęściej stawia lekarz na podstawie wyglądu zmian, objawów i wywiadu o kontakcie z chorą osobą. Badania laboratoryjne są potrzebne rzadko, zwykle przy nietypowym lub cięższym przebiegu.

W większości przypadków bostonka nie wymaga specjalistycznego leczenia. Konsultacja z pediatrą jest jednak wskazana, gdy rodzic nie jest pewien rozpoznania, dziecko jest bardzo małe, objawy są nietypowe albo stan dziecka budzi niepokój.

Pilnej konsultacji wymagają objawy odwodnienia, takie jak bardzo mała ilość moczu, suche usta, płacz bez łez, senność, apatia lub brak możliwości przyjmowania płynów. Do lekarza należy zgłosić się także wtedy, gdy gorączka jest wysoka, utrzymuje się dłużej niż 3 dni, dziecko jest wyraźnie osłabione, ma silny ból głowy, sztywność karku, światłowstręt, uporczywe wymioty, duszność, drgawki albo zaburzenia świadomości.

Porady lekarskiej wymaga również sytuacja, w której objawy nie poprawiają się po 7–10 dniach, zmiany skórne wyglądają na nadkażone lub choruje osoba z obniżoną odpornością. NHS również zaleca kontakt z lekarzem, jeśli objawy nie poprawiają się po 7–10 dniach albo jeśli choroba dotyczy kobiety w ciąży.

Nie ma jednego leku, który usuwa przyczynę bostonki u większości dzieci. Antybiotyki nie działają na wirusy, dlatego nie stosuje się ich rutynowo. Leczenie polega głównie na łagodzeniu objawów i zapobieganiu odwodnieniu.

Podstawą jest odpoczynek, podawanie płynów i kontrola gorączki. Przy bólu lub gorączce można zastosować leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe odpowiednie do wieku dziecka, zgodnie z dawkowaniem zaleconym przez lekarza, farmaceutę lub ulotkę. U dzieci nie należy stosować kwasu acetylosalicylowego.

Największą uwagę warto poświęcić piciu. Jeśli dziecko nie chce jeść przez 1–2 dni, ale pije i oddaje mocz, zwykle jest to mniej niepokojące niż sytuacja, w której odmawia płynów. Chłodne napoje, woda, mleko, jogurt pitny, musy lub lody wodne mogą być lepiej tolerowane niż ciepłe i kwaśne produkty. Mayo Clinic zaleca w opiece domowej odpoczynek, odpowiednią ilość płynów i unikanie czynników drażniących jamę ustną oraz gardło.

Nie należy przekłuwać pęcherzyków ani stosować przypadkowych preparatów odkażających w jamie ustnej bez konsultacji. U małych dzieci część środków miejscowych może być niewskazana lub ryzykowna, dlatego lepiej dobrać leczenie objawowe z pediatrą lub farmaceutą.

Nie ma rutynowej szczepionki przeciwko najczęstszym wirusom wywołującym bostonkę. Profilaktyka opiera się przede wszystkim na higienie i ograniczaniu kontaktu z osobami chorymi.

Najważniejsze jest częste mycie rąk wodą z mydłem, szczególnie po skorzystaniu z toalety, zmianie pieluchy, wydmuchiwaniu nosa, kontakcie ze śliną lub pęcherzykami oraz przed przygotowywaniem jedzenia. W placówkach dziecięcych duże znaczenie ma regularne czyszczenie zabawek, blatów, klamek i innych często dotykanych powierzchni. CDC zaleca mycie rąk, czyszczenie i dezynfekowanie powierzchni oraz unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi.

Chore dziecko powinno mieć osobny kubek, sztućce i ręcznik. Warto unikać całowania dziecka w okresie choroby i dokładnie myć ręce po kontakcie z jego śliną, katarem, pieluchą lub zmianami skórnymi.

Dziecko zwykle może wrócić do przedszkola lub szkoły, gdy nie ma gorączki, czuje się dobrze, jest w stanie normalnie uczestniczyć w zajęciach, pije wystarczającą ilość płynów i nie wymaga stałej indywidualnej opieki. Warto sprawdzić także zasady konkretnej placówki, ponieważ przedszkola i żłobki mogą mieć własne procedury dotyczące chorób zakaźnych.

Nie zawsze trzeba czekać, aż wszystkie zmiany skórne całkowicie znikną, zwłaszcza jeśli są suche, goją się i dziecko jest w dobrej kondycji. HealthyChildren wskazuje, że dziecko może wrócić do opieki lub szkoły po ustąpieniu kryteriów wykluczenia i gdy czuje się wystarczająco dobrze, aby uczestniczyć w zajęciach.

Trzeba jednak pamiętać, że wirus może być wydalany jeszcze po ustąpieniu objawów, szczególnie z kałem. Dlatego po powrocie dziecka do grupy nadal bardzo ważne jest dokładne mycie rąk po toalecie i przed jedzeniem.

Bostonka najczęściej zaczyna się jak zwykła infekcja wirusowa, ale po krótkim czasie pojawiają się typowe zmiany w jamie ustnej, na dłoniach i stopach. Choroba zwykle ustępuje samoistnie, a leczenie polega na łagodzeniu gorączki, bólu i dbaniu o nawodnienie.

Największą czujność powinny wzbudzić objawy odwodnienia, wysoka lub przedłużająca się gorączka, nietypowe objawy neurologiczne, duszność, silne osłabienie oraz brak poprawy po 7–10 dniach. W takich sytuacjach potrzebna jest konsultacja lekarska.

Codzienna higiena, pozostawienie chorego dziecka w domu w okresie gorączki i złego samopoczucia oraz regularne czyszczenie powierzchni pomagają ograniczyć rozprzestrzenianie się wirusa w domu, żłobku i przedszkolu.

Materiały źródłowe
Centers for Disease Control and Prevention – Hand, Foot, and Mouth Disease.
NHS – Hand, foot and mouth disease.
HealthyChildren.org – Hand, Foot & Mouth Disease.
Mayo Clinic – Hand-foot-and-mouth disease.