PoradnikChoroby i SchorzeniaNowotwory

PSA (specyficzny antygen sterczowy) - co to, norma, o czym świadczy ten podwyższony marker nowotworowy?

Rak prostaty jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u mężczyzn w Polsce. Przez wiele lat rozwija się nie dając żadnych objawów, a kiedy objawy te występują, przypominają łagodny przerost gruczołu krokowego. Regularne wykonywanie badań jest kluczowe dla zmniejszenia śmiertelności z powodu raka prostaty, a oznaczenie markera PSA całkowitego uznaje się za jedno z najważniejszych badań przesiewowych. Sprawdź, czym jest PSA całkowite, kiedy PSA całkowity jest podwyższony, jakie schorzenia powodują podwyższenie PSA całkowitego u kobiet oraz kiedy i jak wykonać badanie.

Z artykułu dowiesz się:

Marker PSA całkowite - co to jest?
Podwyższone PSA całkowite - przyczyny
W jakich schorzeniach PSA całkowite podwyższa się u kobiet?
Wskazania do oznaczenia PSA całkowitego i przygotowanie do badania

Sprawdź też:

1. Nowotwór prostaty - co to, objawy, diagnostyka, leczenie

2. Rak jądra - objawy, przyczyny, rokowania

3. Jak powstaje nowotwór - rodzaje, geny, mutacje i etapy

19.06.2023

PSA — co to?

PSA całkowite niezmiennie od lat pozostaje na podium, jako jeden z najlepszych (choć nie pozbawiony wad) marker nowotworowy. Ocena stężenia markera nowotworowego PSA jest pomocna w rozpoznawaniu oraz różnicowaniu łagodnego przerostu gruczołu krokowego i raka prostaty.

Co dalej po podwyższonym wyniku PSA?

PSA a inne badania prostaty

PSA nigdy nie jest całoscią diagnostyki - to jeden element układanki, który nabiera wartości w połączeniu z innymi badaniami:

Badanie per rectum (DRE) - proste badanie palpacyjne, które wykrywa zmiany w tylnej części gruczołu, niekiedy niewidoczne w samym PSA.
USG prostaty - ocenia wielkość i strukturę gruczołu, potrzebne m.in. do obliczenia gęstości PSA.
Wieloparametryczny rezonans magnetyczny (mpMRI) - najdokładniejsza metoda obrazowa, pozwala wskazać podejrzane ogniska przed decyzją o biopsji.

Dopiero zestawienie wyników PSA, badania per rectum i obrazowania pozwala urologowi ocenić realne ryzyko i zdecydować, czy potrzebna jest biopsja. Żaden z tych elementów nie zastępuje pozostałych - dzialają razem.

Podwyższony wynik nie oznacza raka - to sygnał do dalszej diagnostyki, nie diagnoza. Pierwszym krokiem jest zwykłe powtorzenie badania po kilku tygodniach, z zachowaniem zasad przygotowania, ponieważ wynik mogło zawyżyc niedawne współżycie, jazda na rowerze, zapalenie czy badanie per rectum.

Jesli wynik nadal jest wysoki, urolog może zlecić oznaczenie PSA wolnego (wskaznik f/t), badanie palpacyjne per rectum oraz - coraz częściej jako kolejny krok - wieloparametryczny rezonans magnetyczny prostaty. To własnie mpMRI pozwala ocenić, czy w gruczole są podejrzane ogniska, i - jeśli trzeba - celować biopsje tylko w nie, zamiast pobierać liczne losowe wycinki. Dopiero biopsja i badanie histopatologiczne moga ostatecznie potwierdzić lub wykluczyć raka. U mezczyzn chcących spojrzeć na profilaktykę szerzej dobrym punktem wyjscia jest pakiet badan onkologicznych dla mezczyzny.

Marker PSA jest szczególnie wartościowy przez wzgląd na fakt, że rak prostaty przez wiele lat rozwija się bezobjawowo, a w ostatnich latach zauważalny jest duży wzrost zachorowań na ten rodzaj nowotworu.
PSA to glikoproteina, która po raz pierwszy została wyizolowana z tkanek gruczołu krokowego już w 1979 roku. Znalezienie PSA w ludzkim nasieniu zapoczątkowało badania nad tym markerem, jednak z czasem wykryto, że PSA występuje również w surowicy (głównie w postaci kompleksu PSA-ACT), który to kompleks stanowi od 65 do nawet 95% PSA całkowitego.
W badaniach laboratoryjnych wynik PSA oznacza stężenie PSA całkowitego, na który składa się głównie powyższy kompleks, czyli PSA związane, oraz niewielkie ilości PSA w wolnej postaci (fPSA).

Najczęściej zadawane pytania

Czy podwyższone PSA zawsze oznacza raka?

Nie. Najczęstszą przyczyną podwyższonego PSA jest łagodny przerost prostaty (BPH) i zapalenie gruczołu krokowego. Wynik trzeba zawsze interpretować razem z lekarzem.

Co to jest badanie PSA i61?

To po prostu laboratoryjny kod oznaczenia PSA całkowitego - i61 nie jest osobnym badaniem, tylko sposobem zapisania go w cenniku niektórych laboratoriów.

Normy PSA według wieku

Przyjmowana granica 4,0 ng/ml to uproszczenie - stężenie PSA fizjologicznie rośnie z wiekiem wraz z powiekszaniem sie prostaty. Dlatego wiele laboratoriow (badanie PSA calkowitego bywa oznaczane kodem i61) podaje normy zależne od wieku:

do 40 lat - poniżej ok. 1,4-2,5 ng/ml;
40-49 lat - poniżej ok. 2,5 ng/ml;
50-59 lat - poniżej ok. 3,5 ng/ml;
60-69 lat - poniżej ok. 4,5 ng/ml;
powyżej 70 lat - poniżej ok. 6,5 ng/ml.

Zakresy różnią się nieco między laboratoriami i metodami oznaczenia, dlatego wynik zawsze warto interpretować wspólnie z lekarzem, a nie porównywać wprost z normą z internetu. Większe znaczenie od pojedynczej wartości ma zmiana PSA w czasie.

Jak często badać PSA?

Zdrowi meżczyźni zwykle od 50. roku życia raz w roku, a przy obciażeniu rodzinnym rakiem prostaty - od 40.-45. roku życia. Częstotliwość ustala lekarz na podstawie wyników i ryzyka.

Czy da się obniżyć PSA?

Wynik mogą chwilowo obniźyc niektóre leki (np. finasteryd) - dlatego zawsze informuj o nich lekarza. Nie chodzi jednak o „obniżanie” wyniku, lecz o właściwe rozpoznanie jego przyczyny.

Stężenie PSA znacznie wzrasta podczas zachorowania na raka gruczołu krokowego, dzięki czemu glikoproteina jest wykorzystywana jako marker nowotworowy. Należy jednak mieć na uwadze, że PSA jest produkowane w organizmie nie tylko w raku prostaty, ale również przez komórki zdrowego gruczołu krokowego, oraz w śladowych ilościach poza gruczołem krokowym — w śliniankach i endometrium.

Gęstość PSA, PSA velocity i monitorowanie po leczeniu

Poza wartością całkowitą i wskaznikiem f/t lekarze korzystają z kilku wskaźników pochodnych, które poprawiaja trafność badania:

Gestość PSA (PSA density) - stosunek stężenia PSA do objętości prostaty mierzonej w USG. Duża prostata sama z siebie produkuje więcej PSA, więc ten sam wynik u meżczyzny z małym gruczołem jest bardziej podejrzany niż u meżczyzny z dużym przerostem.
PSA velocity - tempo, w jakim PSA rośnie między kolejnymi badaniami. Szybki, systematyczny wzrost (np. o ponad 0,75 ng/ml na rok) niepokoi bardziej niz stabilnie podwyższona, ale niezmienna wartość.
PSA doubling time - czas podwojenia steżenia, wykorzystywany zwłaszcza w monitorowaniu.
Właśnie dlatego jednorazowy wynik mówi mniej niż trend - najwięcej informacji daje porównanie kolejnych oznaczen w czasie. PSA jest też nieocenione po leczeniu raka prostaty: po radykalnej prostatektomii powinno spaść do wartości bliskich zeru, a jego ponowny wzrost jest najwczesniejszym sygnałem wznowy - często na wiele miesięcy przed jakimikolwiek objawami.

PSA wolne, całkowite i wskaźnik f/tPSA

W surowicy PSA wystepuje w dwóch postaciach: związanej z białkami (kompleks PSA-ACT) oraz wolnej (fPSA). Ich suma to wlasnie PSA całkowite - wynik, ktory otrzymujemy w standardowym badaniu. Sama wartość całkowita nie zawsze wystarcza, zwłaszcza gdy mieści się w tak zwanej szarej strefie (4-10 ng/ml).

W takich przypadkach oznacza się dodatkowo PSA wolne i oblicza wskaznik f/tPSA - stosunek PSA wolnego do całkowitego, podawany w procentach. Reguła jest odwrotna, niz mogłoby sie wydawać: im niższy odsetek wolnego PSA, tym większe ryzyko raka. Wartość poniżej 10-15 procent przemawia za nowotworem, a powyżej 25 procent - raczej za łagodnym przerostem prostaty. Ten prosty przelicznik pozwala uniknąć części niepotrzebnych biopsji u meżczyzn z granicznym wynikiem PSA całkowitego.

PSA całkowity podwyższony — przyczyny

łagodny przerost stercza (BPH);
zapalenie gruczołu krokowego;
łagodny nowotwór;
rak prostaty;
przyjmowane leki — androgeny, finasteryd, blokery kanału wapniowego;
zabiegi — cystoskopia, cewnikowanie pęcherza moczowego, niekiedy również badanie per rectum (zaleca się odczekanie ok. 6 tygodni od zabiegu z wykonaniem oznaczenia stężenia);
fizjologicznie po stosunku płciowym;
zastosowana do badania metoda.

PSA całkowity podwyższony u kobiet

Stężenie obu frakcji PSA wzrasta również w płynie owodniowym wraz z rozwojem ciąży, a u płodów z zespołem Downa i anencefalią w badaniach notowano niższe stężenia PSA w płynie owodniowym, w porównaniu do wyników u zdrowych kobiet.
Całkowity PSA jest również wykonywany u kobiet ze złośliwym guzem sutka, a jego obecność w ekstrakcie z guza sutka, uznaje się za pozytywny czynnik rokowniczy — kobiety te mają lepsze rokowania i dłuższy czas przeżycia.
PSA całkowite oraz fPSA jest podwyższone w tkankach pobranych ze zmian mastopatycznych sutków, u kobiet z mlekotokiem oraz u kobiet karmiących piersią.
U kobiet, u których rozpoznano zespół policystycznych jajników, odnotowuje się istotnie wyższe stężenia PSA całkowitego we krwi niż w populacji kobiet zdrowych.

PSA całkowity — norma

prawidłowe stężenia PSA całkowitego mieści się w przedziale 0,0-4,0 ng/ml;
przyjmuje się również, że norma PSA całkowitego jest zależna od wieku badanego — do 40 roku życia za normę uważa się poziom poniżej 2,5 ng/ml, a powyżej 70 lat norma stężenia to 6,6 ng/ml;
w literaturze przedmiotu znaleźć można również określenie wyniku w granicach tzw. szarej strefy (między 4,0 a 10 ng/ml) - taki wynik uznaje się za wskazanie do wykonania biopsji, bowiem u 25% pacjentów z takim stężeniem występuje nowotwór.

PSA całkowity — wady

Marker nowotworowy PSA nie jest markerem swoistym. Najważniejsze ograniczenie przesiewowego PSA to nadrozpoznawalność. Duże badania epidemiologiczne pokazały, że masowe oznaczanie PSA wykrywa również nowotwory o bardzo powolnym przebiegu, które nigdy nie zagroziłyby życiu pacjenta - a mimo to prowadzą do biopsji, leczenia i jego powikłan (m.in. zaburzeń erekcji czy nietrzymania moczu). Z drugiej strony rezygnacja z badania oznacza ryzyko przeoczenia raka agresywnego. Dlatego współczesne wytyczne odchodzą od masowego, automatycznego przesiewu na rzecz świadomej decyzji: lekarz i pacjent wspólnie wskazać korzysci i ryzyka, biorą pod uwagę wiek, wywiad rodzinny i oczekiwaną długość zycia. Kluczem nie jest więc rezygnacja z PSA, lecz mądre jego stosowanie.U ⅓ pacjentów, u których stężenia PSA całkowitego mieściły się w górnych granicach normy (między 3,1 a 4,0 ng/ml), a zatem nowotwór nie powinien być rozpoznany, poszerzenie diagnostyki ujawniło z kolei obecność raka.
Stosunkowo niską wrażliwość tego badania potwierdziło również badanie na niespełna 20 tysiącach przebadanych mężczyzn, u których w chwili przeprowadzania testów nie stwierdzono choroby nowotworowej.

Mimo tych ograniczeń oznaczanie PSA całkowitego wciąż pozostaje podstawowym badaniem przesiewowym w kierunku raka prostaty - kluczowe jest jednak własciwe interpretowanie wyniku. Żeby zmniejszyć ryzyko zarówno przeoczenia raka, jak i niepotrzebnej biopsji, wyniku PSA nie ocenia się w oderwaniu od innych danych. Lekarz bierze pod uwagę wiek pacjenta, dynamikę zmian PSA w czasie, wskaźnik PSA wolnego do całkowitego, a w razie wątpliwości kieruje na wieloparametryczny rezonans magnetyczny prostaty (mpMRI), który pozwala celować biopsje tylko w podejrzane obszary. Dzięki temu badanie PSA, mimo swojej niedoskonałosci, nadal ratuje zycie.

PSA całkowite — wskazania do wykonania badania

Jako że występuje istotna korelacja pomiędzy podwyższonym stężeniem markera PSA a stopniem uszkodzenia struktury prostaty, badanie jest wykonywane nie tylko jako marker raka prostaty, ale może być cennym wsparciem w wykrywaniu m.in. łagodnego przerostu prostaty czy zapalenia gruczołu krokowego.
Badanie oznaczenia stężenia PSA całkowitego powinien wykonać każdy mężczyzna po osiągnięciu 50 roku życia wraz z badaniem per rectum.
Wskazaniem do wykonania badania mogą być również objawy takie jak trudności z oddawaniem moczu, powiększenie prostaty, częste wstawanie w nocy, by oddać mocz.

PSA całkowity — jak się przygotować do badania?

Oznaczenie PSA całkowitego należy wykonywać na czczo w godzinach porannych;
przed wykonaniem badania należy unikać palenia papierosów oraz jazdy na rowerze;
w dzień poprzedzający badanie powstrzymać się od stosunków płciowych i unikać ciężkostrawnych, tłustych potraw.
Bibliografia:
1. Braczkowski M. i in. (2011). PSA ciągle najlepszy marker nowotworowy, modyfikacje testu i nowe markery raka stercza. Ann. Acad. Med. Siles. Vol. 65, Nr 1, s. 89-98.
2. Kunicki M. (2006). Antygen specyficzny dla prostaty — PSA u kobiet ze zmianami mastopatycznymi gruczołów sutkowych. Klinika Endokrynologii ginekologicznej Akademii Medycznej w Warszawie.
3. http://www.urologiapolska.pl/artykul.php?1999Translate
4. Radowicki S., Kunicki M. (2010). Antygen specyficzny dla prostaty — PSA a obraz błony śluzowej macicy u kobiet ze zmianami mastopatycznymi gruczołów sutkowych. Ginekol. Pol. Vol. 81, s. 111-114.

Udostępnij