Gospodarka żelazem: transferyna, TIBC, UIBC i wysycenie transferyny - jak czytać wyniki?

Żelazo jest mikroelementem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Bierze udział w magazynowaniu i transporcie tlenu. Żelazo wspiera ponadto procesy detoksykacji, obronę immunologiczną organizmu oraz biosyntezę prostaglandyn (występujących we wszystkich tkankach i płynach ustrojowych i działających miejscowo na wiele funkcji w organizmie).

Kto jest najbardziej narażony na niedobory żelaza?

-kobiety w ciąży,
-dzieci (wg. WHO niedobór żelaza występuję u co piątego dziecka w wieku przedszkolnym),
-osoby po urazach z utratą krwi,
-kobiety, u których występują obfite miesiączki,
-sportowcy,
-osoby otyłe (choć u otyłych osób z zespołem metabolicznym może również dojść do zespołu przeładowania żelaza,
ze zbyt wysokim poziomem ferrytyny i akumulowaniem żelaza w wątrobie),
-ludzie, u których występują krwawienia z przewodu pokarmowego w różnych schorzeniach;
-osoby w wieku podeszłym.

Niedobór żelaza – jakie daje objawy?

U niemowląt najczęstsze objawy to osłabienie rozwoju motorycznego i umysłowego oraz pobudliwość, u dzieci problemy z koncentracją, obniżona zdolność uczenia i pamięć, rozdrażnienie, zmniejszona pojemność oddechowa, złe samopoczucie. Wynika to najprawdopodobniej z udziału żelaza w procesach mielinizacji oraz neurogenezy.

Młodzież i dorośli:

-osłabienie, przewlekłe zmęczenie,
-obniżona wydolność organizmu i tolerancja wysiłku,
-zaburzenia koncentracji i uwagi,
-bóle i zawroty głowy,
-szumy w uszach,
-bladość skóry,
-tachykardia,
-depresja,
-zaburzenia żołądkowe i nieżyty przewodu pokarmowego,
-zwiększona podatność na infekcje,
-migreny,
-zajady.

Dlaczego sam wynik żelaza nie wystarcza?

W organizmie dorosłego człowieka jest łącznie około 3-3,5 g żelaza. Większość, mniej więcej 2,5 g, siedzi w hemoglobinie czerwonych krwinek. Reszta czeka w zapasie, związana z białkiem zwanym ferrytyną, a z magazynu do szpiku kostnego przewozi je transferyna, białko transportowe osocza. Każda jej cząsteczka ma dwa miejsca do przyłączenia żelaza. U zdrowej osoby zajęta jest mniej więcej jedna trzecia z nich, a pozostałe dwie trzecie stanowią rezerwę.

Stężenie żelaza w surowicy pokazuje tylko, ile pierwiastka akurat płynie we krwi w chwili pobrania. Wystarczy suplement przyjęty dzień wcześniej, pora badania albo infekcja, żeby wynik przesunął się w górę lub w dół. Dlatego lekarz ocenia gospodarkę żelazem kilkoma wskaźnikami naraz: jeden pokazuje zapasy, drugi transport, trzeci wolne miejsca w transporterze, a czwarty to, jak bardzo ten transporter jest zapełniony.

Jakie badania wchodzą w skład panelu żelazowego?

Pełny obraz dają żelazo w surowicy, ferrytyna i transferyna oraz trzy parametry, które z nimi współpracują: TIBC, UIBC i wysycenie transferyny. Każdy odpowiada na inne pytanie, a dopiero razem mówią, co naprawdę dzieje się z żelazem.

Ferrytyna: ile żelaza masz w zapasie?

Ferrytyna odzwierciedla zapasy żelaza zgromadzone głównie w wątrobie, śledzionie i szpiku. Niska ferrytyna to najwcześniejszy sygnał niedoboru, często długo przed spadkiem hemoglobiny. Haczyk polega na tym, że ferrytyna rośnie też w stanach zapalnych, więc prawidłowy wynik podczas infekcji czy choroby przewlekłej nie wyklucza braków. Szczegóły interpretacji opisujemy w artykule o niskiej i wysokiej ferrytynie.

Transferyna: czym jest i co oznacza jej wynik?

Transferyna to białko produkowane w wątrobie, które wiąże żelazo i rozwozi je po organizmie, przede wszystkim do szpiku kostnego. Gdy żelaza brakuje, wątroba wytwarza jej więcej, żeby wychwycić jak najwięcej dostępnego pierwiastka, dlatego podwyższona transferyna jest typowa dla niedoboru. Fizjologicznie rośnie też w ciąży i u kobiet przyjmujących antykoncepcję hormonalną. Obniżona pojawia się w stanach zapalnych, chorobach wątroby, niedożywieniu, przy utracie białka przez nerki oraz w nadmiarze żelaza.

TIBC: co to jest całkowita zdolność wiązania żelaza?

TIBC (ang. total iron binding capacity) pokazuje, ile żelaza mogłaby maksymalnie związać transferyna obecna we krwi. To pośrednia miara stężenia transferyny, dlatego oba wyniki zwykle zmieniają się w tym samym kierunku. W niedoborze żelaza TIBC jest wysokie, bo organizm zwiększa pojemność transportu. W hemochromatozie, stanach zapalnych, marskości wątroby i niedożywieniu spada. TIBC mierzy się bezpośrednio albo wylicza ze wzoru: TIBC = żelazo w surowicy + UIBC.

UIBC: co oznacza utajona zdolność wiązania żelaza?

UIBC (utajona zdolność wiązania żelaza) to ta część pojemności transferyny, która w chwili badania jest jeszcze wolna. Oblicza się ją jako różnicę: UIBC = TIBC - żelazo w surowicy. Wysokie UIBC oznacza dużo pustych miejsc w transporterze, co zwykle towarzyszy niedoborowi żelaza. Niskie UIBC sugeruje, że transferyna jest niemal pełna, jak przy przeładowaniu żelazem, albo że samej transferyny jest mało, jak w chorobach przewlekłych i chorobach wątroby.

Wysycenie transferyny (saturacja, TSAT): dlaczego to najważniejszy wynik?

Wysycenie transferyny, nazywane też saturacją transferyny albo TSAT, pokazuje, jaki procent miejsc na transferynie zajmuje żelazo. Oblicza się je ze wzoru: żelazo w surowicy / TIBC × 100%. Ten jeden odsetek mówi więcej niż żelazo i TIBC oglądane osobno. U zdrowych osób wynosi zwykle 20-40%. Wynik poniżej 20% w połączeniu z niską ferrytyną wskazuje na niedobór żelaza, a wysycenie powyżej 45% jest pierwszym sygnałem ostrzegawczym przeładowania żelazem, w tym hemochromatozy.

Produkty bogate w żelazo

Produkty pochodzenia odzwierzęcego, takie jak podroby (wątróbka, serca, nerki), mięso, ryby i drób są bogate w żelazo hemowe, natomiast w drugą formę obfitują produkty pochodzenia roślinnego – produkty zbożowe, owoce, warzywa i strączki.

Suplementacja żelaza preparatami dostępnymi w postaci leków powinna mieć miejsce jedynie w przypadku niedokrwistości z niedoboru żelaza lub innych schorzeniach, w których zbilansowana dieta, bogata w żelazo nie przynosi efektów. Wybierając tabletki z żelazem, warto zwrócić uwagę na jego postać (lepiej wchłaniają się sole żelaza dwuwartościowego np. siarczan, fumaran, czy glukonian, niż preparaty żelaza trójwartościowego, a siarczan żelaza należy do najlepiej przebadanych i najczęsciech zalecancyh form), oraz pamiętać o przyjmowaniu tabletek przed posiłkiem i niepopijaniu ich herbatą, kawą, winem czy mlekiem.

Stosowanie farmakoterapii na własną rękę może bowiem doprowadzić do nadmiaru żelaza w organizmie, podobnie jak niewłaściwa dieta (obfitująca w czerwone mięso), wielokrotne przetoczenia krwi czy hemochromatoza. Objawy nadmiaru żelaza to: bóle stawów, problemy hormonalne i dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Przewlekły nadmiar predysponuje także do wystąpienia uszkodzeń wątroby (magazynującej żelazo), cukrzycy, zawału i insulinooporności.

U zdrowego człowieka prawidłowo skomponowana, zróżnicowana dieta, uwzględniająca również produkty wzbogacone o żelazo, pozwala uzupełnić niedobory i zapełnić zapotrzebowanie na ten pierwiastek. Warto także zwrócić uwagę na produkty spożywcze dostępne na rynku, które są celowo wzbogacane o żelazo, przez producentów. Wśród nich, do najpowszechniejszych należą płatki śniadaniowe oraz ciastka i batony zbożowe. 

Jak przygotować się do badania gospodarki żelazem?

Zanim sięgniesz po suplement, sprawdź, czego naprawdę brakuje, bo przyjmowanie żelaza na ślepo może skończyć się jego nadmiarem. Żeby wynik był wiarygodny, zgłoś się na pobranie rano, najlepiej między 7:00 a 10:00, i na czczo, po 8-12 godzinach bez jedzenia, pijąc wyłącznie wodę. Stężenie żelaza ma rytm dobowy i jest najwyższe rano, dlatego badania kontrolne wykonuj o tej samej porze.

Na 24-48 godzin przed badaniem odstaw preparaty z żelazem, ale wyłącznie po uzgodnieniu z lekarzem. Dzień wcześniej unikaj intensywnego wysiłku i alkoholu. Powiedz też personelowi o antykoncepcji hormonalnej i niedawnej infekcji: pierwsza podnosi transferynę, druga zaburza ferrytynę i transferynę, więc po przeziębieniu lepiej odczekać, aż infekcja minie.

Gdzie zrobić panel żelazowy i ile to kosztuje?

Najprościej zbadać gospodarkę żelazem z jednego pobrania. Pakiet badań na anemię w Longevity+ obejmuje 7 badań: morfologię krwi z OB, żelazo, ferrytynę, transferynę oraz witaminę B12 i kwas foliowy. To więcej niż sam panel żelazowy, bo od razu sprawdza też dwie inne częste przyczyny niedokrwistości. Transferyna mierzona bezpośrednio odpowiada na to samo pytanie co TIBC, a z pary żelazo i transferyna lekarz wyliczy wysycenie transferyny. Pakiet kosztuje 339 zł, a wyniki są gotowe w ciągu 13 dni roboczych.

Jeśli chcesz zacząć od najprostszego kroku i sprawdzić tylko zapasy, wykonaj badanie ferrytyny (71,10 zł, wynik w 1-2 dni robocze). Wyniki omów z lekarzem: to on zdecyduje, czy potrzebne jest leczenie, zmiana diety czy dalsza diagnostyka.

Bibliografia: 

1. Żuk E., Skrypnik K., Suliburska J. (2018). Analiza wybranych grup produktów spożywczych wzbogaconych w żelazo. Forum zaburzeń metabolicznych. Via Medica. Vol. 9, Nr 3, s. 103-111.
2. Borkowska A., Antosiewicz J. (2020). Żelazo - przyjaciel, który bywa toksyczny. KOSMOS Problemy Nauk Biologicznych. Vol. 69, Nr 4, s. 757-764.
3. Pietrzak B. i in. (2016). Niedokrwistość z niedoboru żelaza w położnictwie i ginekologii. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna. Vol. 1, Nr 3, s. 115-121.
4. Jędrzejczak R. (2004). Żelazo i mangan w żywności. ROCZN. PZH. Vol. 55, s. 13-20.
5. Chmielewska A., Dryl R. (2016). Niedobór żelaza bez niedokrwistości u dzieci: aktualny stan wiedzy. Pediatria Polska. Vol. 91, Nr 1, s. 52-58.
6. Dziatkiewicz-Warkocz P., Gil L., Kozłowska-Skrzypczak M. (2020). Laboratoryjna diagnostyka stanów przeładowania żelazem. Diagnostyka Laboratoryjna. Vol. 56, Nr 1, s. 35-42
7. Sikorski T., Marcinowska-Suchowierska E. (2010). Problemy hematologiczne u ciężarnych w praktyce lekarza rodzinnego. Postępy Nauk Medycznych. Nr 5, s. 391-407.