Calcium score – badanie, które zamienia szacowane ryzyko w obraz tętnic

Można mieć wzorcowy cholesterol, niskie ApoB, niską lipoproteinę(a) i mimo to mieć w tętnicach blaszkę miażdżycową. Lipidy mówią, jak duże jest ryzyko, że coś się odłoży. Calcium score, czyli tomografia tętnic wieńcowych bez kontrastu, pokazuje, czy już się odłożyło. To różnica między prognozą a zdjęciem.

W skrócie

Zdrowa tętnica wieńcowa nie zawiera wapnia. Pojawia się on tam dopiero jako element blaszki miażdżycowej, gdy proces trwa już od pewnego czasu. Tomografia bez kontrastu wychwytuje te złogi i przelicza je na liczbę: bierze pod uwagę powierzchnię zwapnień i ich gęstość, a wynik podaje w punktach skali Agatstona. Metodę tę opisali Arthur Agatston i współpracownicy w „Journal of the American College of Cardiology” w 1990 roku i do dziś nosi ona jego nazwisko. Warto od razu doprecyzować, co ten wynik oznacza, a czego nie. Wapń w tętnicy jest miarą całkowitej ilości blaszki, którą organizm zdążył odłożyć, ale nie mierzy bezpośrednio tej „najgroźniejszej”, świeżej i niestabilnej blaszki, która najczęściej odpowiada za zawał. Zwapnienie to raczej ślad po dłuższym procesie. Dlatego calcium score traktujemy jako wskaźnik łącznego obciążenia miażdżycą, a nie licznik pojedynczych, grożących pęknięciem zmian. Im wyższy wynik, tym większe obciążenie i tym wyższe ryzyko.

Klasyczna ocena ryzyka sercowo-naczyniowego opiera się na kalkulatorze:

Z tych danych wychodzi liczba – szacowane ryzyko zawału lub udaru na najbliższą dekadę. To użyteczne, ale wciąż tylko prawdopodobieństwo wyliczone ze średnich populacyjnych. Dwie osoby z identycznym wynikiem kalkulatora mogą mieć zupełnie różny stan tętnic. Calcium score przecina ten szacunek konkretem. Jeśli w tętnicach nie ma wapnia, obraz jest inny niż wtedy, gdy skala Agatstona pokazuje kilkaset punktów, nawet przy tym samym „papierowym” ryzyku. Lipidogram pyta, co może się wydarzyć. Tomografia wieńcowa pokazuje, co już jest. Dlatego wynik potrafi przesunąć ocenę ryzyka w obie strony – podnieść ją u kogoś pozornie spokojnego i obniżyć u kogoś, kto na papierze wydawał się zagrożony.

Siłę tego badania widać w dużych, wieloletnich kohortach. W badaniu MESA, obejmującym ponad sześć tysięcy osób bez rozpoznanej choroby serca, ryzyko zdarzenia wieńcowego rosło stromo wraz z wynikiem: przy calcium score między 101 a 300 było około ośmiokrotnie wyższe, a powyżej 300 – blisko dziesięciokrotnie wyższe niż u osób z wynikiem zero (Detrano i wsp., „New England Journal of Medicine” 2008). Zależność utrzymywała się w czterech różnych grupach etnicznych. Kluczowe jest jednak nie samo przewidywanie, lecz to, że calcium score zmienia klasyfikację ryzyka wtedy, gdy dołoży się go do standardowych czynników. W kolejnej analizie MESA dodanie wyniku do klasycznego modelu istotnie poprawiło przypisanie pacjentów do właściwej kategorii ryzyka (Polonsky i wsp., „JAMA” 2010). Spośród osób, u których później doszło do zdarzenia, dodatkowe 23 procent zostało prawidłowo przesuniętych do grupy wysokiego ryzyka; spośród tych, u których nic się nie wydarzyło, dodatkowe 13 procent trafiło do grupy niskiego ryzyka. To realna zmiana decyzji, a nie kosmetyka liczby. Dlatego wytyczne uwzględniają calcium score w ocenie ryzyka. Europejskie wytyczne prewencji sercowo-naczyniowej ESC z 2021 roku wymieniają go jako badanie, które można rozważyć u osób pośredniego ryzyka, by doprecyzować decyzję o leczeniu, gdy nie jest ona oczywista (Visseren i wsp., „European Heart Journal” 2021; podobnie wytyczne ESC/EAS dotyczące zaburzeń lipidowych z 2019 roku, Mach i wsp.). Amerykańskie wytyczne mówią to samo: prewencja pierwotna ACC/AHA z 2019 roku przyznaje calcium score klasę zaleceń IIa (Arnett i wsp., „Circulation” 2019), a wytyczne lipidowe z 2018 roku wskazują wynik jako pomoc w rozstrzygnięciu, czy włączyć statynę u osoby, u której korzyść nie jest jednoznaczna (Grundy i wsp.).

Osobno warto zatrzymać się przy wyniku zero. Metaanaliza obejmująca ponad 85 tysięcy osób pokazała, że wśród bezobjawowych badanych bez wykrywalnych zwapnień zdarzenie sercowo-naczyniowe wystąpiło u zaledwie 0,56 procenta w ciągu średnio ponad czterech lat (Sarwar i wsp., „JACC: Cardiovascular Imaging” 2009). Brak wapnia w tętnicach to jeden z najsilniejszych znanych sygnałów niskiego ryzyka w najbliższych latach. Bywa nazywany „siłą zera”. Jest jednak istotny warunek. Calcium score widzi tylko blaszkę zwapniałą. U osób młodszych i u palaczy zdarza się blaszka miękka, jeszcze niezwapniała, której to badanie nie pokaże. U kogoś z cukrzycą, silnym wywiadem rodzinnym wczesnych zawałów albo bardzo wysoką lipoproteiną(a) wynik zero nie zdejmuje więc całego ryzyka i nie zwalnia z pilnowania pozostałych czynników. Zero jest mocną informacją, ale czyta się je zawsze w kontekście, nie w oderwaniu.

Bez kontrastu tomografia policzy sam wapń. Po podaniu kontrastu, w badaniu angio-TK tętnic wieńcowych (CCTA), widać także światło naczynia i blaszkę miękką, a więc również te zwężenia, których calcium score nie ujawni. To badanie szersze, ale i bardziej obciążające – z kontrastem i wyższą dawką promieniowania – dlatego stosuje się je w innych sytuacjach, częściej u osób z objawami. Taka pełniejsza ocena anatomii potrafi zmienić rokowanie, co pokazało badanie SCOT-HEART. U pacjentów ze stabilnym bólem w klatce piersiowej dołączenie angio-TK do standardowej opieki obniżyło po pięciu latach częstość zgonu wieńcowego i zawału niezakończonego zgonem z 3,9 do 2,3 procenta (Newby i wsp., „New England Journal of Medicine” 2018). Nie dlatego, że tomografia leczy, lecz dlatego, że lepszy obraz prowadził do trafniejszych decyzji – częściej wdrażano leczenie zapobiegawcze. To dotyczyło osób z objawami; nie jest to argument za obrazowaniem każdego bez wskazań.

Calcium score nie jest testem dla każdego. Wymaga niewielkiej dawki promieniowania i ma określone wskazania. Największą wartość ma tam, gdzie decyzja terapeutyczna wisi na włosku: u osoby pośredniego ryzyka, gdy sam lipidogram nie rozstrzyga, czy zaczynać leczenie. Wtedy wynik potrafi przechylić szalę w jedną albo drugą stronę. U osoby z już rozpoznaną chorobą wieńcową lub jednoznacznie wysokim ryzykiem, u której i tak wdraża się intensywne leczenie, dodatkowy pomiar zwykle niczego nie zmienia. Nowsza analiza kliniczna ujmuje to jako pytanie o właściwy moment: badanie bywa robione za wcześnie, za późno albo zbyt często (Zheutlin i wsp., „JAMA Cardiology” 2025). Za wcześnie – u młodej osoby wysokiego ryzyka, u której wynik zero nie wyklucza wysokiego ryzyka w perspektywie całego życia. Za późno – u osoby starszej, która i tak przyjmuje już statynę. Zbyt często – bo skoro wapń narasta powoli, coroczne powtarzanie nic nie wnosi. Warto też znać granicę na poziomie populacji: duże badanie z randomizacją DANCAVAS, które zaprosiło do przesiewowej tomografii ponad 46 tysięcy mężczyzn w wieku 65–74 lat, nie wykazało istotnego spadku śmiertelności ogólnej w grupie zapraszanej (Lindholt i wsp., „New England Journal of Medicine” 2022). Wartość calcium score jest więc największa w celowanej decyzji u konkretnej osoby, a nie jako test „dla wszystkich”.To klasyczna sytuacja, w której badanie diagnostyczne ma sens tylko wtedy, gdy jego wynik może wpłynąć na dalsze postępowanie. Dlatego decyzję o calcium score warto podjąć z lekarzem, w kontekście całej reszty obrazu, a nie jako pojedynczy test „na wszelki wypadek”.

Jeśli masz pośrednie ryzyko sercowo-naczyniowe i wahasz się nad leczeniem, calcium score potrafi zamienić tę niepewność w konkret. Wynik zero jest realnym uspokojeniem na najbliższe lata, choć czytanym w kontekście pozostałych czynników. Wynik wysoki jest sygnałem, że proces już trwa i że warto działać wcześniej i konsekwentniej – nad cholesterolem, ApoB, ciśnieniem, glikemią, paleniem. U nas calcium score wykonujemy jako tomografię tętnic wieńcowych bez kontrastu, a gdy potrzebny jest szerszy obraz naczyń – jako angio-TK tętnic wieńcowych. Wynik czytamy zawsze razem z pełną oceną ryzyka w pakiecie sercowo-naczyniowym, bo dopiero całość pokazuje, gdzie warto zadziałać. Jeśli w Twojej ocenie ryzyka pojawia się też podwyższona lipoproteina(a), obraz tętnic staje się jeszcze ważniejszy.

Co to jest calcium score? Calcium score (CAC) to tomografia komputerowa tętnic wieńcowych bez kontrastu, która wykrywa i liczy zwapniałą blaszkę miażdżycową. Wynik podaje się w punktach skali Agatstona i odzwierciedla łączne obciążenie tętnic miażdżycą. Im wyższy wynik, tym większe ryzyko sercowo-naczyniowe.

Jakie są normy calcium score i jak czytać skalę Agatstona?

Przyjmuje się orientacyjnie: 0 – brak wykrywalnych zwapnień; 1–99 – łagodne; 100–399 – umiarkowane; 400 i więcej – nasilone. Nie ma jednej ostrej granicy, ryzyko rośnie wraz z wynikiem. Interpretację odnosi się też do wieku i płci.

Co oznacza wynik calcium score równy 0?

U osoby bez objawów wynik zero wskazuje na niskie ryzyko zdarzenia sercowo-naczyniowego w najbliższych latach. Nie wyklucza jednak miękkiej, niezwapniałej blaszki, zwłaszcza u palaczy i osób młodszych. Przy cukrzycy, silnym wywiadzie rodzinnym lub wysokiej lipoproteinie(a) wynik zero nie zdejmuje całego ryzyka.

Czym calcium score różni się od angio-TK tętnic wieńcowych?

Calcium score to badanie bez kontrastu, które liczy sam wapń w blaszkach. Angio-TK (CCTA) wykonuje się z kontrastem i pokazuje także światło naczynia oraz blaszkę miękką, czyli zwężenia, których calcium score nie ujawni. Angio-TK jest szersze, ale bardziej obciążające i ma inne wskazania.

Dla kogo jest badanie calcium score?

Największą wartość ma u osób pośredniego ryzyka sercowo-naczyniowego, gdy decyzja o leczeniu nie jest oczywista, a wynik może ją przechylić. Wytyczne ACC/AHA przyznają mu w tej sytuacji klasę IIa. Badanie wymaga niewielkiej dawki promieniowania, dlatego warto je zaplanować z lekarzem.
Czy calcium score wymaga kontrastu i jak duża jest dawka promieniowania?

Nie, samo oznaczenie calcium score wykonuje się bez kontrastu i z niewielką dawką promieniowania. Kontrast oraz wyższą dawkę stosuje się dopiero w szerszym badaniu angio-TK tętnic wieńcowych, gdy potrzebna jest ocena światła naczyń i blaszki miękkiej.

Źródła naukowe
1. Agatston A.S. i wsp., Quantification of coronary artery calcium using ultrafast computed tomography, J Am Coll Cardiol 1990;15(4):827–832. PMID 2407762
2. Detrano R. i wsp., Coronary Calcium as a Predictor of Coronary Events in Four Racial or Ethnic Groups (MESA), N Engl J Med 2008;358(13):1336–1345. PMID 18367736
3. Polonsky T.S. i wsp., Coronary Artery Calcium Score and Risk Classification for Coronary Heart Disease Prediction (MESA), JAMA 2010;303(16):1610–1616. PMID 20424251
4. Sarwar A. i wsp., Diagnostic and Prognostic Value of Absence of Coronary Artery Calcification, JACC Cardiovasc Imaging 2009;2(6):675–688. PMID 19520336
5. Newby D.E. i wsp., Coronary CT Angiography and 5-Year Risk of Myocardial Infarction (SCOT-HEART), N Engl J Med 2018;379(10):924–933. PMID 30145934
6. Arnett D.K. i wsp., 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease, Circulation 2019;140(11):e596–e646. PMID 30879355
7. Grundy S.M. i wsp., 2018 AHA/ACC Guideline on the Management of Blood Cholesterol, Circulation 2019;139(25):e1082–e1143. PMID 30586774
8. Visseren F.L.J. i wsp., 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice, Eur Heart J 2021;42(34):3227–3337. PMID 34458905
9. Lindholt J.S. i wsp., Five-Year Outcomes of the Danish Cardiovascular Screening (DANCAVAS) Trial, N Engl J Med 2022;387(15):1385–1394. PMID 36027560
10. Zheutlin A.R. i wsp., Coronary Artery Calcium Testing – Too Early, Too Late, Too Often, JAMA Cardiol 2025;10(5):503–509. PMID 40042828
11. Mach F. i wsp., 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias, Eur Heart J 2020;41(1):111–188. PMID 31504418