Odleżyny - stopnie, przyczyny, maści

Odleżyny — co to jest?

Odleżyny — czynniki ryzyka 

• niedożywienie i zły stan ogólny;
• ograniczenia ruchomości i niedowłady;
• otyłość;
• nietrzymanie moczu i/lub stolca; 
• neurologiczne czynniki ryzyka — brak odczuwania ucisku, bólu, rozciągania;
• naczyniowe czynniki ryzyka — niewydolność krążenia, POCHP, miażdżyca, cukrzyca;
• zewnętrzne czynniki (ze wspomnianej wcześniej definicji, wielkość i czas trwania ciśnienia, siły ścinające i tarcie). 

Odleżyny — jak zapobiegać? 

• Zadbanie o odżywienie i stan ogólny (nawodnienie i odpowiednia dieta);
• obserwacja i codzienna ocena tkanek najbardziej narażonych na rozwój odleżyn;
• materac przeciwodleżynowy, który eliminuje nadmierny nacisk na tkanki (powinien być odpowiednio dobrany adekwatnie do wzrostu, masy ciała i celu zastosowania u chorego);
• stosowanie wałków i podpórek stabilizujących pozycję chorego;
• dbałość o odpowiednią cyrkulację powietrza (np. wyeliminowanie plastikowych i gumowych podkładów, które nie przepuszczają powietrza);
• regularna zmiana pozycji leżącego;
• odpowiednia toaleta ciała z zastosowaniem środków ochronnych (środki nawilżające skórę, dbałość o to, żeby piżama i pościel były suche, bawełniane, do mycia mydło szare lub mydła o PH 5.5);
• środki ochronne przy nietrzymaniu moczu i/lub kału (środki ochronne, podpaski, zestaw do zewnętrznego odprowadzania moczu);
• stosowanie doustnej suplementacji Nutridrinkami;
• niektóre z badań wskazują, że ognisko martwicze zaczyna się rozwijać podskórnie, nim jeszcze pojawi się otwarta rana na powierzchni skóry, dlatego warto w miejscach szczególnie narażonych na czynniki ryzyka rozważyć profilaktyczne nakładanie cienkich opatrunków (np. plastrów hydrokoloidowych typu Granuflex). 

Odleżyny — stopnie i podział 

W praktyce klinicznej przyjęło się zastosowanie pięciostopniowego podziału wg. Torrance’a: 

• odleżyna 1 stopnia — przekrwienie i zaczerwienienie wskutek urazu, blednące pod wpływem ucisku palca, co oznacza, że mikrokrążenie jest nieuszkodzone;
• odleżyna 2 stopnia — zaczerwienienie nie blednie przy nacisku palcem i rumień utrzymuje się po zdjęciu nacisku, świadczy to o uszkodzonym mikrokrążeniu, obrzęku i zapaleniu tkanek. W tym stadium na skórze mogą się pojawić pęcherze, uszkodzenia naskórka i widoczny obrzęk;
• odleżyna 3 stopnia — rana obejmuje pełną głębokość skóry aż do tkanki podskórnej, brzegi rany są zaczerwienione i obrzęknięte, a na dnie rany jest czerwona ziarnina lub żółte masy z rozpadających się tkanek;
• odleżyna 4 stopnia — uszkodzenie pogłębia się i zajmuje tkankę podskórną, w tym stadium pojawia się martwica wynikająca z zapalenia i zakrzepicy małych naczyń. Choć brzegi rany w tym stadium są dobrze odgraniczane, martwica może dotyczyć również okolicznych tkanek, a na dnie rany może być widoczna czarnobrunatna martwica;
• odleżyna 5 stopnia — martwica zajmuje mięśnie, może dotyczyć również stawów i kości, ranę pokrywają czarna martwica i masy z rozpadających się tkanek. 

Gojenie odleżyn — jak przebiega? 

• Zapalenie, wysięk — faza ta trwa zazwyczaj od 1. do 5. dni, wynika z kaskady procesów będących odpowiedzią organizmu na uraz (migracja makrofagów i granulocytów wielojądrzastych, fagocytoza, uwalnianie czynników wzrostu, działania cytokin i chemokin);
• ziarninowanie, wzrost komórkowy — zmniejsza się ilość komórek zapalnych, w miejsce których pojawiają się fagocyty odpowiadające za syntezę nowego kolagenu i elastyny (z nich powstaje tkanka ziarninowa), proces trwa od kilku do nawet kilkunastu tygodni;
• naskórkowanie — w tej fazie komórki z brzegów rany migrują do środka, by pokryć ranę nowym naskórkiem;
• remodelowanie blizny — proces trwa kilka-kilkanaście miesięcy, zmienia się zawartość kolagenu, fibroblastów i wytrzymałość tkanki. 

Co utrudnia proces gojenia odleżyn? 

• Długotrwałe utrzymywanie się nacisku na tkankę; 
• niedokrwienie tętnicze; 
• źle leczona/ niemonitorowana cukrzyca;
• biofilm bakteryjny pokrywający ranę;
• przewlekła infekcja; 
• nadmiar wysięku;
• obecność tkanki martwiczej. 

Bibliografia: 

1. Cierzniakowska K., Popow A., Kozłowska E., Mertin K. (2022). Efektywna profilaktyka odleżyn u chorych z licznymi czynnikami ryzyka. LECZENIE RAN. Vol. 19, Nr 3, s. 107-117. 
2. Sopata M., Łuczak J. (2003). Profilaktyka i leczenie zachowawcze odleżyn. Zakażenia XXI wieku. Vol. 4, s. 81-88. 
   
3. Socha M., Kozioł-Montewka M., Pańczuk A. (2017). Znaczenie fizjoterapii w prewencji i leczeniu odleżyn u pacjentów po udarze mózgu. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu. Vol. 23, Nr 3, s. 171-175. 
4. Wasiak K., Tederko P. (2010). Etapowe leczenie wielomiejscowych, ciężkich odleżyn u chorego porażonego w przebiegu urazu rdzenia kręgowego — studium przypadku. Acta Bio-Optica et Informatica Medica. Vol. 16, Nr 1, s. 18-19.