Choroby i SchorzeniaPoradnik
Parathormon – ukryty regulator wapnia, kości i ryzyka osteoporozy
Osteoporoza dotyczy w Polsce coraz większej liczby osób – najnowsze szacunki NFZ za 2024 rok mówią o 2,3 mln chorych, z czego około 1,8 mln to kobiety. Choroba ta rozwija się po cichu latami, zwykle bezobjawowo, a o diagnozie często decyduje przypadek – niespodziewane złamanie kości po potknięciu się czy niegroźnym upadku. Na rozwój osteoporozy wpływa wiele czynników, m.in. genetyka, styl życia oraz zaburzenia hormonalne. W tym artykule przyjrzymy się właśnie temu ostatniemu aspektowi, a dokładniej parathormonowi. Jaką rolę odgrywa w rozwoju osteoporozy i kiedy warto sprawdzić jego poziom?
11.08.2026
Parathormon – co to jest i jakie ma funkcje w organizmie?
Parathormon (PTH) to hormon produkowany przez przytarczyce – cztery niewielkie gruczoły znajdujące się z tyłu tarczycy. Przytarczyce odpowiadają za kontrolę poziomu wapnia we krwi, czyli pierwiastka niezbędnego dla mocnych kości, sprawnych mięśni i prawidłowego działania układu nerwowego. Kiedy poziom wapnia we krwi spada, przytarczyce zaczynają wydzielać parathormon, który uwalnia wapń m.in. z kości i podnosi jego stężenie we krwi. Jednocześnie hormon ten pobudza nerki do przekształcenia nieaktywnej witaminy D w jej aktywną formę, a ta pomaga organizmowi lepiej wchłaniać wapń z pożywienia. Gdy poziom wapnia jest wystarczający, przytarczyce zmniejszają produkcję parathormonu.
Hormon ten pomaga także obniżać poziom fosforanów w organizmie. Gdy jest ich za dużo, wiążą się z wapniem, przez co zmniejsza się ilość wolnego wapnia we krwi. Parathormon zwiększa wtedy wydalanie fosforanów przez nerki, dzięki czemu ich poziom spada, a stężenie wapnia może wzrosnąć.
Czy parathormon wpływa na utratę masy kostnej?
Tak, lecz głównie wtedy, gdy jego poziom jest przewlekle za wysoki. Warto podkreślić słowo przewlekle: parathormon działa na kość dwojako. Stale podwyższony powoduje jej ubytek, natomiast podawany w krótkich, przerywanych dawkach pobudza kościotworzenie, i na tym opiera się jeden z leków stosowanych w ciężkiej osteoporozie. Najczęściej dzieje się tak przy zaburzonej pracy nerek lub przytarczyc (nadczynności przytarczyc), a także przy bardzo niskim poziomie witaminy D, które prowadzą do długotrwale zwiększonego wydzielania parathormonu.
W takiej sytuacji hormon stale pobudza uwalnianie wapnia z kości do krwi. Jeśli dzieje się to zbyt długo, kości zaczynają stopniowo tracić gęstość, stają się słabsze i bardziej podatne na złamania. W związku z tym stale podwyższony parathormon może sprzyjać utracie masy kostnej i zwiększać ryzyko osteoporozy.
Szczególnym przypadkiem jest pierwotna nadczynność przytarczyc, czyli nadmierne wydzielanie parathormonu przez sam gruczoł. Typowym obrazem jest wtedy podwyższone stężenie wapnia we krwi przy jednocześnie wysokim lub niewspółmiernie prawidłowym parathormonie. Choroba bywa wykrywana przypadkowo, przy okazji badań wykonywanych z innego powodu, i jest jedną z ważniejszych, a przy tym uleczalnych przyczyn osteoporozy wtórnej.
Badanie PTH a osteoporoza – normy i przebieg badania
Badanie stężenia parathormonu (PTH) może być wykonywane pomocniczo w diagnostyce osteoporozy i obniżonej gęstości mineralnej kości. Do badania potrzebna jest próbka krwi żylnej. Najczęściej oznacza się tzw. parathormon intact (iPTH), czyli biologicznie czynną cząsteczkę, ponieważ najlepiej odzwierciedla jego rzeczywiste stężenie we krwi i ma największe znaczenie diagnostyczne. Wynik zawsze powinien zinterpretować lekarz. Samo stężenie parathormonu jest niemożliwe do zinterpretowania: ten sam wynik znaczy co innego przy wysokim, a co innego przy niskim stężeniu wapnia. Dlatego parathormon oznacza się zawsze razem z wapniem, a zwykle także z fosforem, witaminą D i kreatyniną. Możesz je wykonać w pakiecie badań na osteoporozę i inne choroby kości dostępnym w Centrum Diagnostyki Kompleksowej Longevity+.
Normy parathormonu mogą się różnić w zależności od laboratorium i metody badania, dlatego zawsze sprawdzaj zakres referencyjny podany na wyniku. Zazwyczaj pobranie odbywa się rano, na czczo, a przed badaniem unikaj przyjmowania suplementów i leków wpływających na gospodarkę wapniowo-fosforanową, jeśli lekarz nie zaleci inaczej.
Normy parathormonu mogą się różnić w zależności od laboratorium i metody badania, dlatego zawsze sprawdzaj zakres referencyjny podany na wyniku. Zazwyczaj pobranie odbywa się rano, na czczo, a przed badaniem unikaj przyjmowania suplementów i leków wpływających na gospodarkę wapniowo-fosforanową, jeśli lekarz nie zaleci inaczej.
Kiedy jeszcze trzeba wykonać badanie poziomu parathormonu?
Lekarze zwykle nie zlecają wykonania badania poziomu parathormonu jako rutynowego badania. Oprócz wspomnianej diagnostyki osteoporozy kierują pacjentów na niego, jeśli:
- występuje przewlekła choroba nerek;
- poziom wapnia jest za wysoki lub za niski;
- wyniki witaminy D albo fosforu są nieprawidłowe;
- istnieje podejrzenie nadczynności lub niedoczynności przytarczyc;
- pacjent przyjmuje leki, które mogą wpływać na poziom wapnia lub funkcjonowanie przytarczyc;
- występują objawy sugerujące zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej, np. osłabienie mięśni, skurcze, mrowienie lub drętwienie kończyn.
Badania na osteoporozę – jakie jeszcze wykonać oprócz parathormonu?
Wiesz już, że w diagnostyce osteoporozy sprawdza się m.in. poziom parathormonu, wapnia, fosforu i witaminy D. Dla pełniejszego obrazu lekarz może zlecić także:
Podstawą rozpoznania jest densytometria. Rozpoznanie osteoporozy stawia się na podstawie badania densytometrycznego (DXA), które mierzy gęstość mineralną kości. O osteoporozie mówimy, gdy wskaźnik T-score wynosi -2,5 lub mniej; wartości między -1,0 a -2,5 określa się jako osteopenię. Do oceny ryzyka złamania w perspektywie 10 lat lekarz może dodatkowo posłużyć się kalkulatorem FRAX, który uwzględnia wiek, płeć, masę ciała, przebyte złamania i inne czynniki ryzyka. Badania krwi, w tym parathormon, są wobec densytometrii uzupełnieniem: służą przede wszystkim wykryciu przyczyn osteoporozy wtórnej, a nie samemu rozpoznaniu choroby.
Podstawą rozpoznania jest densytometria. Rozpoznanie osteoporozy stawia się na podstawie badania densytometrycznego (DXA), które mierzy gęstość mineralną kości. O osteoporozie mówimy, gdy wskaźnik T-score wynosi -2,5 lub mniej; wartości między -1,0 a -2,5 określa się jako osteopenię. Do oceny ryzyka złamania w perspektywie 10 lat lekarz może dodatkowo posłużyć się kalkulatorem FRAX, który uwzględnia wiek, płeć, masę ciała, przebyte złamania i inne czynniki ryzyka. Badania krwi, w tym parathormon, są wobec densytometrii uzupełnieniem: służą przede wszystkim wykryciu przyczyn osteoporozy wtórnej, a nie samemu rozpoznaniu choroby.
- P1NP i CTX – markery obrotu kostnego;
- OB lub CRP – dla oceny stanu zapalnego;
- morfologię krwi – dla sprawdzenia ogólnego stanu zdrowia;
- fosfatazę alkaliczną – żeby ocenić tempo przebudowy kości;
- TSH – zaburzenia pracy tarczycy również mogą wpływać na stan kości;
- kreatyninę z moczu i/lub krwi – ważne parametry w ocenie funkcji nerek;
- albuminy – są pomocne w ocenie stanu odżywienia i interpretacji stężenia wapnia całkowitego.
Osteoporoza – kto jest w grupie ryzyka?
Osteoporoza rozwija się powoli i długo nie daje wyraźnych symptomów. Często diagnozuje się ją zupełnie przypadkiem, np. po złamaniu kości, do którego doszło w wyniku niewielkiego urazu. Takie złamanie świadczy o jednym – choroba jest już w zaawansowanym stadium. Konsekwencje bywają poważne: po złamaniu bliższego końca kości udowej znaczna część chorych trwale traci samodzielność, a śmiertelność w ciągu roku od takiego złamania sięga kilkunastu do trzydziestu procent. To najmocniejszy argument za tym, by nie czekać z profilaktyką do pierwszego złamania.
Ryzyko zachorowania na osteoporozę wzrasta wraz z wiekiem i o wiele częściej diagnozuje się ją u kobiet po menopauzie, ponieważ wraz ze spadkiem poziomu estrogenów kości szybciej tracą swoją gęstość mineralną i stają się bardziej podatne na złamania. Na chorobę tę częściej zapadają także osoby:
- z przebytymi złamaniami;
- z bardzo niską masą ciała;
- palące papierosy i regularnie pijące alkohol;
- z przewlekłymi niedoborami wapnia i/lub witaminy D;
- u których w rodzinie wystąpiły przypadki zachorowania;
- cierpiące na niektóre choroby przewlekłe, m.in. cukrzycę;
- prowadzące siedzący tryb życia i mało aktywne fizycznie;
- przyjmujące przez dłuższy czas niektóre leki, zwłaszcza glikokortykosteroidy.
Profilaktyka osteoporozy – czy da się przed nią uchronić?
Większość działań profilaktycznych, które mogą zmniejszyć ryzyko rozwoju osteoporozy, jest stosunkowo prosta do wdrożenia. Najważniejsze z nich to:
- utrzymywanie prawidłowej masy ciała;
- unikanie, a najlepiej całkowita rezygnacja z używek;
- dbanie o prawidłowy poziom witaminy D w organizmie;
- regularna aktywność fizyczna uwzględniająca trening siłowy, który pomaga zwiększyć gęstość kości;
- dieta bogata w wapń i białko, czyli składniki niezbędne do stworzenia mocnej i stabilnej struktury kości.
Im wcześniej wprowadzisz działania profilaktyczne, tym mniejsze będzie ryzyko rozwoju osteoporozy. Trzeba jednak pamiętać, że nie zawsze da się całkowicie jej zapobiec, zwłaszcza gdy wpływają na to czynniki genetyczne lub niektóre choroby. Mimo to profilaktyka to najlepszy sposób na opóźnienie jej wystąpienia.
Osteoporoza rozpoznana jest chorobą, którą się leczy, a nie tylko monitoruje. Poza wapniem, witaminą D i aktywnością fizyczną stosuje się leki zmniejszające ryzyko złamań, między innymi bisfosfoniany i denosumab, a w postaciach ciężkich leczenie pobudzające kościotworzenie. Decyzję o rozpoczęciu terapii podejmuje lekarz na podstawie wyniku densytometrii, przebytych złamań i oceny ryzyka.
Ile wapnia i witaminy D?
W praktyce dorosłym zaleca się około 1000-1200 mg wapnia na dobę, najlepiej z diety: porcja mleka lub jogurtu, ser, a także woda wysokozmineralizowana, nasiona sezamu czy migdały. Suplementację witaminy D dobiera się indywidualnie, zgodnie z aktualnymi zaleceniami dla populacji Polski, najlepiej po oznaczeniu jej stężenia we krwi.
Jeśli chcesz spojrzeć na profilaktykę jeszcze szerzej, pomocny może być także Pakiet z Oceną Wieku Biologicznego, dzięki któremu dowiesz się, w jakim tempie starzeje się Twój organizm i w jakiej jest kondycji, a na końcu dostaniesz szczegółowy raport oraz zalecenia opracowane podczas konsultacji lekarskiej.
Jeśli chcesz spojrzeć na profilaktykę jeszcze szerzej, pomocny może być także Pakiet z Oceną Wieku Biologicznego, dzięki któremu dowiesz się, w jakim tempie starzeje się Twój organizm i w jakiej jest kondycji, a na końcu dostaniesz szczegółowy raport oraz zalecenia opracowane podczas konsultacji lekarskiej.
Bibliografia:
1. Becheva M., Taneva D., Prevention and treatment of osteoporosis, Pharmacia 67(4): 181–185, 2020.
2. Khan M. i in., Physiology, Parathyroid Hormone, StatPearls Publishing, 2026.
3. Narodowy Fundusz Zdrowia, NFZ o zdrowiu. Osteoporoza, 2023, https://ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/raporty/nfz-o-zdrowiu-osteoporoza
4. Özmen S. i in., Prevalence and Risk Factors of Osteoporosis: A Cross-Sectional Study in a Tertiary Center, Medicina 2024, 60, 2109.
5. Silva B. C., Bilezikian J. P., Parathyroid hormone: anabolic and catabolic actions on the skeleton, Curr Opin Pharmacol. 2015 Apr 5;22:41–50.
6. Tański W. i in., Osteoporosis – risk factors, pharmaceutical and non-pharmaceutical treatment, European Review for Medical and Pharmacological Sciences, 2021; 25: 3557-3566.
7. Tkaczuk-Włach J. i in., Osteoporoza – obraz kliniczny, czynniki ryzyka i diagnostyka, Przegląd Menopauzalny 2/2010.
