Otyłość u dzieci i młodzieży - przyczyny, skutki oraz zapobieganie

Zarówno w Polsce, jak i na świecie rośnie liczba dzieci z nadwagą i otyłością. Stanowi to poważny problem zdrowotny wiążący się w negatywnymi skutkami w życiu dorosłym. Otyłość uznawana jest za chorobę przewlekłą wymagającą odpowiedniego leczenia i niosącą za sobą wiele różnych konsekwencji zdrowotnych. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2016 roku z nadwagą i otyłością borykało się aż 390 milionów dzieci i młodzieży w wieku 5-19 lat.

Nadwaga i otyłość to nieprawidłowe lub nadmierne gromadzenie tkanki tłuszczowej w organizmie mające negatywny wpływ na stan zdrowia. Powszechnie do oceny prawidłowej masy ciała stosuje się wskaźnik BMI (Body Mass Index). Oblicza się go dzieląc masę ciała w kilogramach, przez wzrost w metrach do kwadratu. W przypadku dzieci bierze się pod uwagę wskaźnik BMI odniesiony do normy odpowiedniej dla płci i wieku dziecka, wyrażonej w postaci siatki centylowej. Nadwagę rozpoznaje się dla BMI w zakresie 85.–95. centyla dla płci i wieku dziecka, natomiast otyłość powyżej 95. centyla.

Najczęściej do nadwagi i otyłości prowadzi zła dieta, nieodpowiedni styl życia i brak równowagi energetycznej przy liczbie spożywanych kalorii i spalanych. W ciągu ostatnich lat nastąpił wzrost spożycia wysoko przetworzonej żywności bogatej w tłuszcze i cukry, produktów typu fast food. Zmiany środowiskowe, społeczne, otyłości i wygodne środki transportu prowadzą do obniżenia aktywności fizycznej, co wpływa na mniejsze wydatkowanie energii. Do otyłości przyczynia się również, trwająca obecnie pandemia COVID-19, ograniczenie wielu aktywności i zamknięcie w domach prowadzi do siedzącego trybu życia. Wpływ ma również zbyt mała ilość snu, stres oraz brak świadomości o długoterminowych konsekwencjach otyłości. Oprócz tego wpływ mają stosowane leki, cukrzyca matki w okresie ciąży, mała lub duża masa urodzeniowa, gospodarka hormonalna oraz predyspozycje genetyczne do nadmiernego gromadzenia tkanki tłuszczowej. Przeczytaj o genie otyłości FTO.

Otyłość pediatryczna niesie za sobą negatywne skutki psychospołeczne takie jak obniżona samoocena i poczucie własnej wartości oraz brak akceptacji ze strony rówieśników. Otyłe dzieci są narażone również w wieku dorosłym na zwiększone ryzyko:

• niepełnosprawności,
• chorób układu sercowo-naczyniowego,
• zaburzeń endokrynologicznych - np. insulinooporności, cukrzycy typu II, zespołu policystycznych jajników,
• problemy zdrowotne związane z układem mięśniowo-szkieletowym, w tym chorobę zwyrodnieniową stawów, bóle kręgosłupa, skoliozę, płaskostopie,
• zaburzenia gospodarki lipidowej - podwyższony poziom trójglicerydów, cholesterolu LDL i całkowitego,
• niektórych typów nowotworów,
• astmy oskrzelowej,
• niealkoholowego stłuszczenia wątroby.

Ryzyko wystąpienia powyższych chorób rośnie wraz ze wzrostem wskaźnika BMI.

Należy wprowadzić działania profilaktyczne i leczyć powikłania związane z nadmierną masą ciała przede wszystkim poprzez zmianę stylu życia dziecka:

• Ocenić sposób żywienia i wprowadzić prawidłowe nawyki żywieniowe stosując ilościowo-jakościową modyfikację sposobu żywienia z uwzględnieniem wieku dziecka.
• Ograniczyć spożycie energii, tłuszczu, cukru i soli.
• Dieta powinna dostarczać odpowiednią ilość witamin i składników mineralnych.
• Należy zadbać o spożywanie odpowiedniej ilości warzyw i owoców.
• Wybierać węglowodany złożone (pełnoziarniste produkty zbożowe, rośliny strączkowe) ograniczając cukry proste, słodzone napoje. Według wytycznych WHO podaż cukrów prostych nie powinna przekraczać 10% dziennego spożycia energii.
• Warto zwrócić uwagę na jakość spożywanych przez dziecko tłuszczy i zadbać o obecność w diecie nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3. Znajdziemy je w orzechach, siemieniu lnianym, tłustych rybach morskich i olejach tłoczonych na zimno.
• Regularne spożywanie posiłków i unikanie podjadania lub wybieranie niskokalorycznych przekąsek.
• Zadbać o aktywność fizyczną - dla dzieci zalecane jest przynajmniej 60 minut dziennie. Nie należy traktować jedzenia jako nagrody lub kary.

1. Skrzypek M. i wsp., Postępowanie żywieniowe w leczeniu otyłości u dzieci i młodzieży. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2021;27(1):13-22.
2. Karney A., Oblacińska A., Kluba L., Świątkowska D., Otyłość u dzieci i młodzieży. Poradnik dla rodziców dzieci w wieku od 4 do 18 lat. Fundacja Instytutu Matki i Dziecka https://imid.med.pl/images/do-pobrania/fimid-poradnik-web.pdf [dostęp online: 29.06.2021]
3. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight [dostęp online: 29.06.2021]