Różyczka - objawy, powikłania, szczepienie

Różyczka to choroba zakaźna wieku dziecięcego, choć zachorować może także osoba dorosła. Chorobę wywołuje wirus z rodziny Togaviridae. O ile mamy do czynienia z różyczką nabytą (czyli zachorowaniem poza życiem płodowym), zakażenie przebiega zwykle dość łagodnie. Szczególne zagrożenie stanowi zakażenie u kobiet ciężarnych, które nie przeszły różyczki w dzieciństwie i nie były szczepione. W pierwszym trymestrze ciąży wirus przedostaje się przez łożysko, mając bardzo szkodliwy wpływ na rozwijający się płód i prowadząc do zespołu wrodzonej różyczki.
Zakażenie różyczką następuje drogą kropelkową, a szczyt zakażeń ma miejsce na przełomie zimy i wczesnej wiosny. Wirus atakuje początkowo komórki nosogardła, przenikając następnie do układu chłonnego, aż po narządy.
Okres wylęgania wirusa trwa od 2 do 3 tygodni, chory zakaża otoczenie od kilku dni przed do 2 tygodni od pojawienia się różyczki.

• powiększenie węzłów chłonnych – szyjnych, zausznych, podpotylicznych;
• gorączka – najczęściej niewysoka, występująca do 5 dni przed wysypką;
• wysypka – żywo różowa, grudkowo-plamista, zaczyna się na twarzy i w ciągu doby przenosi się na resztę ciała, wysypka w różyczce nie swędzi;
• u nastolatków i dorosłych częściej niż u małych dzieci mogą występować bóle głowy, oczu, gardła, jadłowstręt, nadmierna senność i nudności.

Typowe objawy różyczki występują średnio u połowy zakażonych.

W odróżnieniu od pozostałych chorób zakaźnych w zakażeniu różyczką występuje bardzo charakterystyczne powiększenie węzłów chłonnych, które poprzedza najczęściej pojawienie się wysypki o kilka dni.
Węzły chłonne w dotyku są sprężyste, tkliwe i pojedyncze (nie łączą się w zbite pakiety), limfadenopatia utrzymuje się do kilku dni po ustąpieniu pozostałych objawów.

• młodym kobietom, w okresie dojrzewania najczęściej doskwierają bóle stawów i zapalenia wielostawowe, najczęściej ustępujące w ciągu kilku dni, do miesiąca;
• plamica małopłytkowa;
• zapalenie mózgu;
• rzadziej: powikłania krwotoczne.

Różyczka w ciąży – zespół różyczki wrodzonej u dziecka

Zakażenie różyczką w okresie poprzedzającym ciąże o kilka tygodni, nie stanowi zagrożenia. Jeśli jednak ciężarna zakazi się różyczką w pierwszym trymestrze, a w szczególności w pierwszych dwóch miesiącach ciąży, ryzyko urodzenia dziecka z wadami wrodzonymi wynosi aż 80%. Zakażenie różyczką w dwóch pierwszych miesiącach ciąży zwiększa także ryzyko poronienia do 20%.

• upośledzenie odbiorczego słuchu;
• opóźnienie rozwoju psychomotorycznego;
• zaćma;
• choroby serca;
• wady narządów;
• ograniczenie wzrostu wewnątrzmacicznego – mała masa urodzeniowa, zahamowany wzrost na etapie wczesnego dzieciństwa.

Po urodzeniu okresowo mogą wystąpić także zapalenie mózgu oraz zapalenie opon mózgowych, ale najczęściej ustępują w ciągu kilku miesięcy. Jeśli do zakażenia różyczką dojdzie po 20 tygodniu ciąży, uważa się powszechnie, że ryzyko wad wrodzonych nie występuje. Zakażenie w końcowym okresie ciąży najczęściej przebiega bezobjawowo, a dziecko po urodzeniu wydala wirusa z moczem do 18-stego miesiąca życia.

W celu zapobiegania i eliminacji zespołu różyczki wrodzonej u schyłku lat 80. w Polsce wprowadzono do programu szczepień obowiązkowe szczepienia dla dziewcząt w 13 roku życia. Pominięcie tematu szczepień na różyczkę chłopców, sprawiło, że ów program nie był wystarczający do ograniczenia przypadków różyczki wrodzonej.
Od 2004 roku do kalendarza obligatoryjnych szczepień wprowadzono szczepionkę skojarzoną (odra, świnka, różyczka) w 13 miesiącu życia, oraz drugą dawkę w 12-13 roku życia. Obecnie pierwsza dawka jest podawana w 2 roku życia, druga w 10.;
Współcześnie przypadki różyczki wrodzonej występują niezwykle rzadko i dotyczą dzieci kobiet, które nie były zaszczepione.

Badanie przeciwciał różyczki w klasie IgM oraz IgG jest szczególnie zalecane w przypadku kobiet, które nie mają pewności czy były szczepione, a planują ciążę lub są w ciąży, u ciężarnych, które miały stwierdzony kontakt z osobą zakażoną oraz u ciężarnych z występującą wysypką.
Należy jednak pamiętać, że odporność zdobyta dzięki szczepionce na różyczkę stopniowo spada i u części kobiet, które były zaszczepione, a zostały przebadane, nie stwierdzono ochrony przed zakażeniem!

Obecność przeciwciał IgM pozwala na potwierdzenie aktualnego zakażenia różyczką, przeciwciała w klasie IgG świadczą o odporności nabytej dzięki wcześniejszemu przebyciu choroby bądź szczepionce. Obecnie rekomenduje się wykonie badań na przeciwciała u kobiet planujących ciążę, a także szczepienia ochronne, minimum 28 dni przed zajściem w ciążę.

1. Pająk A., Królak-Olejnik B. (2015). Polski Kalendarz Szczepień Ochronnych – wczoraj, dziś i jutro. Piel. Zdr. Publ. Vol. 5, Nr 1, s. 93-98.
2. Borkowski P. K., Dziubek Z. (2001). Limfadenopatie w chorobach zakaźnych. Borgis – Postępy Nauk Medycznych. Nr 2, s. 14-18.
3. Drutz E. J. (2011). Różyczka. Pediatria po Dyplomie. Vol. 15, Nr 3, s. 68-70.